Ích mẫu (họ hoa môi)

- Đặc điểm thực vật: cây thuộc thảo, cao trung bình 0,8-1,2m, thân rỗng, 4 mặt lõm thẳng, mầu xanh. Lá mọc đối, lá ở gốc có cuống dài, phiến lá thường xẻ sâu thành 3 thùy, trên mỗi thùy lại có răng cưa thưa; lá trên cùng phần lớn không phân hủy và hầu như không có cuống. Hoa mọc vòng ở kẽ lá; tràng hoa mầu hồng  hay tím hồng xẻ thành 2 môi gần đều nhau. Quả nhỏ 3 cạnh vỏ màu xám nâu. Ích mẫu mọc hoang ở khắp nơi trong nước ta; có nhiều ở Cao Bằng. Nhiều nơi đã trồng với diện tích lớn như Hải Dương.

- Bộ phận dùng: Bộ phận trên mặt đất và hạt (sung úy tử)- Herba et semen Leonuri.

- Thành phần hóa học: Trong thân lá có alcaloid Leonurin, trong đó có stachydrin trong Leonurus sibiricus có leonurin A và leonurin B. Ở hạt có chữa 26% dầu, tỷ trọng. Chỉ số iod 106,5, chỉ số acid 106,5, chỉ số este 189. Có vitamin A 0,04% các alcaloid leonurin và stachydrin.

- Tác dụng sinh học: dịch chiết cồn hoặc nước sắc của hạt ích mẫu có tác dụng hạ huyết áp còn nước sắc thân và lá ích mẫu tuy không tác dụng trực tiếp hạ huyết áp ; song lại có tác dụng gián tiếp bằng cách làm giảm tác dụng của adrenalin trên mạch máu.

+ Cao ích mẫu (cả thân lá và hạt) có tác dụng hạ huyết áp.

+ Có tác dụng tốt trên tim mạch.

+ Ích mẫu có tác dụng kích thích tử cung cô lập kể cả có thai.

+ Tác dụng ức chế với một số vi khuẩn gây bệnh ngoài da.

- Công dụng: Dùng ích mấu, hạt ích mẫu liều 30g để điều trị bệnh tăng huyết áp, các bệnh yếu cơ tim, thần kinh tim, hẹp van tim, có thể phối hợp với cầu đằng, ngưu tất. Dùng để làm thuốc điều kinh có hiệu quả nhất là những trường hợp bế kinh, kinh thâm đen, đau bụng kinh, nên phối hợp với mẫu đơn bì, hương phụ, hồng hoa. Có thể dùng ngoài dưới dạng tươi, giã vắt lấy dịch cốt hoặc nước sắc rửa khi lở ngứa…

- Chú ý: ở nước ta loài ích mẫu Sibiricus có rất ít cây thấp lá nhỏ; tràng hoa dài tới 20mm, môi dưới ngắn hơn môi trên, cũng dùng làm thuốc tương tự như loài Heterophyllus. Không dùng ích mẫu cho phụ nữ có thai khi dùng cao ích mẫu để điều kinh có thể có tác dụng không mong muốn như buồn nôn, chóng mặt khi đó cần giảm liều và không uống vào lúc đói.

Nguồn tin từ: PGS.TS.Phạm Xuân Sinh